Sidzina

Stara legenda mówi, że "tu w tym miejscu był na ziemi kiedyś raj". Król Zygmunt August przywilejem wydanym 23 kwietnia 1563 roku w Piotrkowie nadał prawo lokacji w lasach zwanych Miłoszowa.

"Chcąc Królestwa naszego powiększyć przez lokację wsi w dobrach naszych królewskich, w ziemi naszej krakowskiej oraz pożytku skarbu wzbogacić dajemy Maciejowi Gorylowi możność lokowania w naszym lesie zwanym Miłoszowa (od dawniej używanej nazwy Sidziny) leżącym niedaleko zamku naszego Lanckorony i należącym do tego zamku" - czytamy w dokumencie. Jednak nazwa Sidziny miała się wywodzić od ludowej nazwy sitowa - siciny, która obficie porastała młaki i bagna. W XVII wieku Sidzina była wsią przygraniczną. Prowadził tędy szlak handlowy na Wegry, szczególnie chętnie uczęszczany przez kupców omijających komory celne w Nowym Targu. stara zagroda, dziś w sidzińskim skansenieDo pierwszego rozbioru Polski Sidzina należała do starostwa lanckorońskiego, a później do skarbu austriackiego. W 1839 roku wieś kupił hr. Filip Saint-Genois d'Aneancourt. Czterdzieści lat później jego syn Maurycy sprzedał ją Habsburgom z Żywca, którzy po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przekazali Sidzinę Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. W sidzińskich podaniach i legendach sporo miejsca zajmują wydarzenia z czasów potopu szwedzkiego. Podobno w 1655 roku Szwedzi dwukrotnie wkroczyli do wsi grabiąc i rabując dobytek mieszkańców. Broniąc wsi przed oddziałem szwedzkim chłopi walczyli pod dowództwem Bińkowskiego. Na pamiątkę miejsce bitwy nazwano "Bińkówką". Za drugim razem sidzinianie przygotowali się do ataku na nieprzyjaciół. W starciu zginęło trzech mieszkańców wsi i kilkunastu wrogów, a wielu Szwedów zostało rannych. Mimo to mieszkańcy Sidziny udzielili pomocy nieprzyjaciołom. Niektórzy z nich podobno zostali i założyli tutaj rodziny, a ich potomkowie - tak się mówi - żyją do dzisiaj; noszą przezwisko "Szwedy". jeden z sidzińskich dębów, na rozstaju dróg Poległych w potyczce Szwedów pochowano na skraju wioski, na Lipowych Kamieńcach. Za waleczność król Jan Kazimierz skierował do mieszkańców wsi list z podziękowaniem i w darze przesłał sadzonki czterech dębów, które posadzono na miejscu stoczonej bitwy i przy mogile walecznych sidzińskich chłopów. Drzewa te rosną do dzisiaj. Sidzina przeżyła dramatyczne chwile w okresie okupacji podczas drugiej wojny światowej. Mieszkańcy wioski, będący wielkimi patriotami, uczestniczyli w ruchu oporu w oddziałach Armii Krajowej.

Bystra Podhalańska

Nazwa wsi wywodzi się od „bystro” (szybko) płynącego potoku górskiego, jakim jest Bystrzanka. Najstarsza wzmianka odnosząca się do BYSTREJ, to zapis w „Księdze Ziemskiej Krakowskiej” z roku 1480 z którego wynika, że właścicielką tej ziemi, gdzie obecnie istnieje Bystra, była Małgorzata, wdowa po Mikołaju z Brodów herbu „Radwan”, która  sprzedała część Bystrej za 100 grzywien, swemu szwagrowi (bratu Mikołaja) Janowi Lanckorońskiemu.

W 1501 roku Jan Lanckoroński odstąpił Mikołajowi Jordanowi z Zakliczyna, wójtowi myślenickiemu Bystrą i odtąd Bystra stała się wsią szlachecką należącą do rodu Jordanów. Początkowo należała do parafii w Pcimiu, a po powstaniu w 1492 r parafii w Łętowni została do niej włączona. Od powstania w roku 1856 parafii w Jordanowie, do roku 1982, to jest do czasu utworzenia własnej parafii, Bystra należała do parafii jordanowskiej. Administracyjnie od roku 1581 Bystra znalazła się w powiecie szczyrzyckim, w dekanacie dobczyckim, diecezji i archidiakonii krakowskiej.

Z wieku XVII pochodzi informacja o folwarku w Bystrej w kontekście kradzieży w nim kozy, dokonanej przez kompanie zbójników, na czele z pochodzącym z Bystrej, Marcinem Figurakiem.

W XVIII stuleciu majątek bystrzański stanowił własność właściciela Głębowic, Adama Pisarzewskiego z Pisarzowic, herbu „Starykoń”, sędziego ziemskiego Oświęcimskiego, chorążego krakowskiego, który zmarł w 1781 r. Jego żona Apolonia z Wilkońskich Pisarzewska, herbu „Topór”, była właścicielką majątku w Toporzysku.

W wyniku I rozbioru Polski, w 1774 r. Bystra została włączona w skład Galicji i Lodomerii. Rząd austriacki przekonawszy się, że wielkie dobra administrowane kameralnie, nie przynoszą mu przewidywanych dochodów zaczął przeprowadzać masowo sprzedaż dotychczasowych dóbr ziemskich. Na ogłoszonej na początku XIX wieku, przez Austriaków licytacji, majątek w Bystrej, w Toporzysku i w Rabie Wyżnej, nabył Wincenty Sariusz Wilkoszewski herbu „Jelita III”, który urodził się w roku 1760 w Wilkoszewicach, zmarł w  Bystrej 8 października 1820 i pochowany został na cmentarzu w Jordanowie. 

Wincenty Sariusz Wilkoszewski, przekazał dobra tabularne czyli szlacheckie - folwark, grunt dworski w Bystrej oraz w Rabie Wyżnej synowi Stefanowi Józefowi Adamowi Sariuszowi Wilkoszewskiemu, który dobra bystrzańskie przekazał w 1870 r. swemu synowi Bolesławowi. Bolesław posiadał w Bystrej 3 karczmy, 1 tartak, folwark i ziemię o powierzchni 110 morgów i 1588 sążni. Drugi syn Wincentego Awit Sariusz Wilkoszewski, otrzymał dobra w Toporzysku.

26 lutego 1846 roku oddział chłopski złożony z 60 rebeliantów prowadzonych przez konnego trębacza, przybył od Nowego Sącza do Jordanowa i ogłosił iż „cesarz zarządził zniszczenie dworów i podział znalezionego mienia”. Do powstańców chłopskich dołączyli miejscowi chłopi i zrabowali z nienawiści do panów 31 dworów w tym między innymi; dwór w Toporzysku, na Chrobaczem, w Łętowni, Tokarni, Skomielnej Białej, Skomielnej Czarnej, w Sidzinie, na Wysokiej, w Spytkowicach oraz w Bystrej, gdzie okradli również kapliczkę dworską, zabierając z niej parametry kościelne,

Od roku 1889 do 1914 właścicielem dóbr bystrzańskich, po Bolesławie Sariuszu Wilkoszewskim, został urzędujący w Jordanowie notariusz C.K. Władysław Dolais, który sprowadził do Bystrej swego krewnego Karola Faixa majstra kamieniarskiego i zatrudnił go w kamieniołomie „pod Górkami”, do obróbki wydobywanych głazów piaskowca na parapety, schody, podmurówki, filary, słupy a także figury i krzyże przydrożne oraz pomniki.  

W roku 1866 została utworzona „1 klasowa Szkoła Ludowa Pospolita w Bystry”. W szkole uczyli tylko w porze zimowej po kilkoro lub kilkanaście dzieci, nauczyciele, których sobie sama gmina wybierała i opłacała.

Dobra bystrzańskie jako dobra szlacheckie nabył od Władysława Dolajsa w dwu ratach – 1903 r. i w 1911, Arcyksiąże Karol Stefan Habsburg. Po przejęciu majątku dworskiego utworzył w Bystrej Zarząd Dóbr Żywieckich, który sprawował pieczę przede wszystkim nad lasami arcyksiążęcymi obejmującymi obszar Bystrej, Sidziny, Osielca, Kojszówki, Wieprzca i Spytkowic. Drewno z lasów arcyksiążęcych było początkowo transportowane drogą wodną do tartaku w Makowie jak również dowożone końmi do tartaku arcyksiążęcego na Sołtystwie w Sidzinie. W wyniku starań arcyksięcia Karola Stefana w 1914 r. wybudowana została w Bystrej bocznica kolejowa, z placem załadunkowym. Drewno dowożono konno, ładowano na wagony i wywożono do dużych tartaków, których w Dobrach Żywieckich było kilka.

Po I wojnie światowej dobra żywieckie zaczęły się kurczyć wskutek parcelacji, darowizn na cele charytatywne i podziałów rodzinnych. Część gruntów, otrzymała jako posag ślubny, córka Stefana Karola Habsburga, Renata Maria (1888-1935), która w roku 1909 poślubiła księcia Hieronima Radziwiłła z Balic (1885-1945). W 1919 roku Ministerstwo Rolnictwa i Dóbr Państwowych ustanowiło przymusowy zarząd państwowy dóbr żywieckich. Po interwencji kilku posłów i mieszkańców Żywiecczyzny, którzy stanęli w obronie arcyksięcia, w 1924 r. sejm zniósł przymusowy zarząd i majątek w stanie już bardzo uszczuplonym, powrócił do prawowitego właściciela.

W roku 1924 Habsburgowie przekazali jako darowiznę, majątek o powierzchni 14 tys. ha, w tym lasy babiogórskie i częściowo położone na terenie Bystrej, Sidziny, Zawoi, Juszczyna, Skawicy łącznie 6.795 ha, dla Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, z Zarządem Dóbr Leśnych w Zawoi. Ponadto przeprowadzili parcelację majątku pomiędzy chłopów po bardzo niskiej cenie. W 1945 r. lasy należące do PAU/PAN przejęło państwo tworząc kilka jednostek Nadleśnictwa Państwowego w tym jedno w Bystrej. Do dziś pozostałością po dawnych czasach są okazałe drzewa w parku dworskim, w tym imponujący ponad 200-letni dąb Syryusz rosnący nad Bystrzanką. Sam dwór został rozebrany w 2006 roku ze względu na zły stan techniczny.

W 1933 roku w Bystrej powstała Ochotnicza Straż Pożarna. Po II wojnie światowej rozpoczął się rozwój życia społecznego i gospodarczego – wybudowano piekarnię Gminnej Spółdzielni, nową szkołę (1957 r.), ośrodek zdrowia oraz bazę Kółka Rolniczego (1969 r.). Powstało również Koło Gospodyń Wiejskich, które do dziś odgrywa ważną rolę w życiu lokalnej społeczności.

Od 1992 roku w Bystrej Podhalańskiej mieści się siedziba Urzędu Gminy. Od 2016 roku obowiązuje oficjalna nazwa miejscowości – Bystra Podhalańska.